Hợp đồng lao động: 5 điều khoản người lao động nên đọc kỹ

Một chị nhân viên kế toán tìm đến văn phòng với bản hợp đồng đã ký ba năm trước. Công ty cho chị nghỉ việc, trả một tháng lương và nói rằng "hợp đồng ghi như vậy". Khi luật sư đọc lại, phần lớn quyền lợi của chị vẫn còn nguyên, chỉ là chị chưa từng đọc kỹ những gì mình đã ký.

Hợp đồng lao động là căn cứ đầu tiên mà hòa giải viên, trọng tài lao động hay tòa án xem xét khi có tranh chấp. Bộ luật Lao động 2019 đã thay đổi nhiều quy định so với trước, nhưng không ít mẫu hợp đồng đang lưu hành vẫn giữ nội dung cũ. Dưới đây là năm điều khoản Văn phòng Luật sư AIVA khuyên anh chị đọc kỹ trước khi đặt bút ký.

Loại hợp đồng và thời hạn hợp đồng

Bộ luật Lao động 2019 chỉ còn hai loại hợp đồng: không xác định thời hạn và xác định thời hạn không quá 36 tháng. Loại "hợp đồng mùa vụ dưới 12 tháng" đã bị bỏ. Nếu bản hợp đồng anh chị nhận được vẫn dùng tên gọi này, mẫu hợp đồng đã cũ và cần rà soát toàn bộ.

Dù văn bản được gọi là "hợp đồng dịch vụ" hay "hợp đồng cộng tác viên", nếu nội dung thể hiện việc làm có trả lương, chịu sự quản lý, điều hành của bên kia thì vẫn được coi là hợp đồng lao động. Doanh nghiệp không thể đổi tên gọi để né nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội hay trả trợ cấp.

Với hợp đồng xác định thời hạn, anh chị cần biết:

• Hết hạn mà vẫn tiếp tục làm việc, trong 30 ngày hai bên phải ký hợp đồng mới; không ký thì hợp đồng trở thành không xác định thời hạn.
• Chỉ được ký thêm một lần hợp đồng xác định thời hạn; lần tiếp theo phải là hợp đồng không xác định thời hạn, trừ một số trường hợp luật quy định riêng như người lao động cao tuổi, người lao động nước ngoài.
• Hợp đồng điện tử có giá trị như hợp đồng bằng văn bản.

Tiền lương, phụ cấp và kỳ hạn trả lương

Người lao động thường chỉ nhìn con số tổng, trong khi cách hợp đồng chia nhỏ các khoản mới quyết định quyền lợi lâu dài. Hợp đồng cần ghi rõ mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấp lương, các khoản bổ sung, hình thức và kỳ hạn trả. Mức lương theo công việc không được thấp hơn lương tối thiểu vùng do Chính phủ công bố, mức này đã được điều chỉnh tăng từ ngày 01/01/2026.

• Lương ghi thấp hơn lương thực nhận. Một số nơi ghi lương cơ bản rất thấp, phần còn lại gọi là "thưởng" hay "hỗ trợ" để giảm tiền đóng bảo hiểm. Hệ quả là trợ cấp thôi việc, chế độ thai sản, ốm đau và lương hưu đều bị tính trên mức thấp đó.
• Gọi đúng tên từng khoản phụ cấp. Phụ cấp chức vụ, trách nhiệm, thâm niên thường thuộc tiền lương đóng bảo hiểm; tiền ăn giữa ca, hỗ trợ đi lại có thể không thuộc.
• Trả lương chậm. Vì lý do bất khả kháng mà phải trả chậm thì không quá 30 ngày; chậm từ 15 ngày trở lên, doanh nghiệp phải đền bù một khoản tiền theo lãi suất luật định.

Thời gian thử việc và tiền lương thử việc

Mỗi công việc chỉ được thử việc một lần, và thời gian tối đa phụ thuộc tính chất công việc:

Hợp đồng dưới một tháng thì không được thử việc. Lương thử việc ít nhất bằng 85% mức lương của chính công việc đó. Trong thời gian thử việc, mỗi bên được hủy thỏa thuận mà không cần báo trước, không phải bồi thường. Vì vậy, đề nghị "thử việc thêm một tháng" sau khi đã hết hạn, hoặc ký liên tiếp hai hợp đồng thử việc cho cùng vị trí, đều trái luật.

Cam kết bảo mật và điều khoản không cạnh tranh

Bộ luật Lao động 2019 cho phép doanh nghiệp thỏa thuận bằng văn bản với người lao động làm công việc liên quan đến bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ về nội dung, thời hạn bảo vệ, quyền lợi và bồi thường khi vi phạm. Bảo mật là yêu cầu chính đáng, nhưng chúng tôi thường gặp những điều khoản vượt quá mức cần thiết:

• Cấm làm cho mọi doanh nghiệp cùng ngành trong nhiều năm sau khi nghỉ, không giới hạn địa bàn, không có khoản bù đắp nào.
• Mức phạt ấn định gấp nhiều lần tổng lương cả năm, không gắn với thiệt hại thực tế.
• Định nghĩa "thông tin mật" bao trùm cả kỹ năng, kinh nghiệm mà người lao động tự tích lũy.

Quyền tự do lựa chọn việc làm được Hiến pháp bảo đảm, nên điều khoản hạn chế quá rộng có thể bị xem xét về hiệu lực khi tranh chấp, dù thực tiễn xét xử chưa thống nhất. Cách an toàn nhất là thương lượng ngay từ đầu: thu hẹp phạm vi thông tin mật, giới hạn thời gian và địa bàn, đề nghị khoản hỗ trợ nếu chấp nhận không cạnh tranh.

Chấm dứt hợp đồng và trợ cấp thôi việc

Phần cuối hợp đồng ít ai đọc, nhưng lại phát sinh nhiều tranh chấp nhất.

Thời hạn báo trước khi nghỉ việc

Người lao động được đơn phương chấm dứt hợp đồng mà không cần lý do, chỉ cần báo trước ít nhất 45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn, 30 ngày với hợp đồng từ 12 đến 36 tháng, 3 ngày làm việc với hợp đồng dưới 12 tháng. Nếu không được bố trí đúng công việc, không được trả đủ lương hoặc trả không đúng hạn, bị ngược đãi, quấy rối, người lao động được nghỉ ngay. Điều khoản "nghỉ phải được giám đốc đồng ý" không có giá trị ràng buộc.

Căn cứ để doanh nghiệp chấm dứt hợp đồng

Doanh nghiệp chỉ được đơn phương chấm dứt trong những trường hợp luật liệt kê, như thường xuyên không hoàn thành công việc theo quy chế đánh giá đã ban hành, hoặc tự ý bỏ việc từ năm ngày làm việc liên tục trở lên không có lý do chính đáng. Sa thải phải đúng căn cứ và đúng trình tự kỷ luật. Cho nghỉ trái luật, doanh nghiệp phải nhận người lao động trở lại, trả lương những ngày không được làm việc và bồi thường thêm.

Trợ cấp thôi việc và bàn giao

Người làm việc thường xuyên từ đủ 12 tháng trở lên được trợ cấp thôi việc nửa tháng lương cho mỗi năm làm việc, sau khi trừ thời gian đã tham gia bảo hiểm thất nghiệp. Tiền lương làm căn cứ là bình quân sáu tháng liền kề theo hợp đồng. Mất việc do thay đổi cơ cấu hoặc lý do kinh tế thì trợ cấp một tháng lương mỗi năm, ít nhất hai tháng lương.

Trong 14 ngày làm việc kể từ ngày chấm dứt, hai bên phải thanh toán đầy đủ; trường hợp đặc biệt được kéo dài nhưng không quá 30 ngày. Doanh nghiệp phải hoàn tất xác nhận thời gian đóng bảo hiểm và trả lại giấy tờ gốc. Luật cấm giữ bản chính văn bằng hay yêu cầu đặt cọc tiền khi giao kết hợp đồng.

Trước khi ký, anh chị nên làm gì

1. Xin bản hợp đồng trước một hai ngày để đọc tại nhà, đừng ký ngay tại buổi nhận việc.
2. Đối chiếu với thư mời nhận việc về mức lương, chức danh, địa điểm làm việc.
3. Yêu cầu được xem nội quy, quy chế mà hợp đồng dẫn chiếu tới.
4. Giữ một bản có đủ chữ ký, dấu và các phụ lục điều chỉnh lương sau này.
5. Lưu bảng lương, tin nhắn giao việc, email phân công làm chứng cứ.

Nếu băn khoăn về một điều khoản cụ thể, hoặc vừa nhận quyết định cho nghỉ việc mà thấy chưa thỏa đáng, anh chị có thể đặt lịch với LS. Bùi Thanh Tâm, luật sư phụ trách mảng Lao động của Văn phòng Luật sư AIVA. Buổi tư vấn 30 phút đầu tiên được miễn phí; hotline 0703 270 450.

Thông tin trong bài mang tính tham khảo theo quy định hiện hành. Mỗi hợp đồng có chi tiết riêng, cần luật sư xem trực tiếp hồ sơ trước khi kết luận.